Radzyń Chełmiński

woj. kujawsko-pomorskie (daw. toruńskie)

W Radzyniu Chełmińskim znajdują się ruiny wspaniałego zamku krzyżackiego zbudowanego w stylu gotyckim na planie czworoboku. W XIII wieku istniał tu gród, będący jednym z ośrodków administracyjnych księstwa mazowieckiego. W 1231 roku biskup Chrystian przekazał Radzyń Krzyżakom. Z inicjatywy mistrza krajowego Zakonu Hermana von Balk zapewne pierwotnie powstał tu  obóz warowny rozbudowany następnie w bliżej nie rozpoznane drewniano-ziemne założenie obronne. Wznoszenie murowanego zamku rozpoczęto przypuszczalnie w ostatniej ćwierci XIII wieku i zakończono w pierwszej połowie XIV wieku. Warownia usytuowana na zachodnim brzegu jeziora Zamkowego składała się z trzech obwarowanych członów - zamku klasztoru, będącego siedzibą komtura i konwentu oraz przedzamcza południowego i wschodniego. Zamek właściwy zbudowano z cegły na planie zbliżonym do kwadratu o boku około 52 m. Fundamenty i mury piwnic wykonano z kamienia. Cztery skrzydła zamykały niewielki wewnętrzny dziedziniec, od północnego zachodu znajdowała się potężna oktogonalna wieża. W narożach stały cztery wysmukłe wieże, a całość otoczona była parchamem, murami i fosą.  W części wschodniej, południowego, najbardziej okazałego skrzydła, na pierwszym piętrze umieszczono kaplicę, a w części zachodniej refektarz.  W części centralnej znajdowała się brama, poprzedzona w międzymurzu murowanym przedbramiem. W południowej części skrzydła wschodniego znajdował się kapitularz, przylegający bezpośrednio do kaplicy, a w północnej dormitorium. W skrzydle zachodnim mieściły się komnaty mieszkalne komtura, a w północnym urządzono infirmerię. Od strony zachodniej znajdował się również danskier wsparty na pojedynczym arkadowym łuku. Do zamku od południa przylegało rozległe przedzamcze założone na planie nieregularnego wieloboku. Otoczone było murami z gankami obronnymi i bramą w północno-wschodnim narożu. Mieściły się na nim piekarnie, spichrze, składy, stajnie i wozownie oraz browar i zapewne pomieszczenia mieszkalne dla zamkowej służby. Drugie przedzamcze prawdopodobnie znajdowało się na brzegu jeziora i przylegało do zamku od strony wschodniej, jednak nie zachowały się jego ślady. W 1410 roku warownia została zdobyta i częściowo zniszczona przez wojska polskie. Krótko potem, wojska Henryka von Plauen oblegały Radzyń podejmując nieskuteczną próbę odzyskania zamku obsadzonego polską załogą, która pozostała w nim do I pokoju toruńskiego zawartego w lutym 1411 roku. W 1454 roku zdobyły go wojska Związku Pruskiego i przekazały Polsce. W czasie wojny trzynastoletniej zaciężne wojska zakonne wielokrotnie podchodziły pod zamek. Oblężenie w 1456 roku miało nawet szanse zakończenia się sukcesem. Po II pokoju toruńskim w okresie od 1466 roku do pierwszego rozbioru Polski zamek był siedzibą starostów królewskich. W czasie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej w latach 1519-1521 był miejscem zbornym pospolitego ruszenia ziemi chełmińskiej i następnie kwaterą wojsk królewskich. W ciągu stuleci budowla była wielokrotnie remontowana. Mocno ucierpiała w czasie wojen szwedzkich i lustracja z 1664 roku mówi o jej złym stanie. Na przełomie XVII i XVIII wieku skrzydło zachodnie było już zupełnie zniszczone, północne w ruinie, wschodnie lekko uszkodzone i jedynie południowe znajdowało się we względnie dobrym stanie. Kaplica funkcjonowała do około 1776 roku. Po pierwszym rozbiorze Polski władze pruskie przystąpiły do burzenia murów opuszczonego zamku, co trwało do 1837 roku. Z pozyskanej cegły wzniesiono ratusz i wiele domów w Radzyniu. Pierwsze prace konserwatorskie miały miejsce w 1838 roku i następnie w latach 1886-1890 oraz 1910-1911. Po II wojnie światowej w latach 1961-1968  podjęto prace mające na celu zabezpieczenie zabytku w formie trwałej  ruiny, przykryto również kaplicę żelbetową płytą. Do dzisiaj zachowało się jedynie skrzydło południowe z dwiema narożnymi wieżami, dolne partie zewnętrznych murów pozostałych skrzydeł, część piwnic pod skrzydłem wschodnim oraz fragmenty murów przedzamcza.

Rekonstrukcja zamku wg C. Steinbrechta

Makieta zamku eksponowana na jego terenie

Radzyń Chełmiński znajduje się 20 kilometrów na południowy wschód od Grudziądza.  Dostępne są obie wieże, obejrzeć można również ekspozycję fotografii przedstawiających krzyżackie twierdze z lotu ptaka. Niewątpliwie warto zwiedzić tę piękną, choć zrujnowaną warownię.

  Inne zamki w pobliżu: Grudziądz,  Pokrzywno,  Rogoźno-Zamek